Project Diagnostics: Een reis door de DSM
De mens begrijpen, voorbij het label

Hoe bepalen we wat normaal is, wat anders is en wat we een stoornis noemen?

Er is veel te zeggen over diagnostiek. Nog meer valt er te vertellen over de achtergronden, de meetlatten die we hanteren, de afgenomen mogelijkheden binnen de zorg en de gevolgen van dit alles. Dat past echter niet allemaal op deze plek. Daarom houd ik het kort.

De geschiedenis van de psychiatrische diagnostiek is een geschiedenis van voortschrijdende kennis. Naarmate het onderzoek zich ontwikkelt, verandert ook de DSM. Die veranderingen weerspiegelen nieuwe inzichten in de menselijke geest en de pogingen om psychische problemen steeds nauwkeuriger te beschrijven. Deze ontwikkelingen hebben ons geholpen lijden te herkennen, duidelijker met elkaar te communiceren en passende hulp te bieden. De wijze van hulpbieden, de mogelijkheden kalven steeds verder af. Als professional en als mens doet dat al jaren iets met mij op beiden vlakken.
Maar terug naar de diagnostiek.

Een diagnose vertelt nooit het hele verhaal.
Menselijk gedrag ontstaat uit een ingewikkeld samenspel van biologie, neurologische kenmerken, persoonlijke geschiedenis, leerervaringen en omgeving. Sommige verschillen hebben een aantoonbare biologische basis. Andere worden sterker beïnvloed door levenservaringen of door de eisen van de wereld waarin iemand moet functioneren. Vaak komen verschillende invloeden samen en versterken ze elkaar.

De diagnostische categorieën die in dit project aan bod komen, worden zo zorgvuldig en zuiver mogelijk weergegeven, zodat kenmerkende patronen herkenbaar worden. Maar echte mensen passen zelden in één afzonderlijke categorie. Kenmerken overlappen, problemen bestaan naast elkaar en ontwikkeling, relaties en omstandigheden beïnvloeden hoe eigenschappen tot uiting komen en welke gevolgen ze hebben voor iemands leven. Een label kan ons helpen iets belangrijks te begrijpen, maar kan nooit alles verklaren.
En niet iedereen Heeft last van zijn of haar label of neigingen tot een label.
Bij Bepaalde Diagnosen heeft zelfs met name de omgeving last en niet de persoon die er bekend mee is.

diagnosen zijn veranderlijk; de DSM wordt steeds dikker maar ook de wereld waarin we leven is medebepalen voor het al dan niet ervaren van 'last' of het ontstaan van nieuwe vraagstukken.
Onze kijk op mensen wordt mede gevormd door de geschiedenis en de samenleving waarin we leven. Opvattingen over normaliteit, aanvaardbaar gedrag en psychische stoornissen zijn in de loop der tijd veranderd. Tegelijkertijd roept een wereld die steeds sterker draait om prestaties, productiviteit, digitale prikkels en beperkte definities van succes vragen op over de verhouding tussen individuele kwetsbaarheid en de omgevingen die we creëren.

Als psycholoog heb ik mensen ontmoet in zeer uiteenlopende populaties, leeftijden en omstandigheden. Hun verschillen zijn reëel, net als de overeenkomsten die hen met elkaar verbinden.
In de loop der jaren heb ik zowel de waarde van diagnostische kennis gezien als de beperkingen van benaderingen die te weinig ruimte laten voor individuele behoeften.

Diagnostics: Een reis door de DSM onderzoekt deze spanningsvelden door middel van psychologie, muziek en menselijke ervaringen. Het project wil diagnostiek niet ondermijnen en psychisch lijden evenmin reduceren tot een product van de samenleving. Het onderzoekt wat diagnostische kennis ons kan leren, wat ze ons niet kan vertellen en wat we mogelijk anders gaan begrijpen wanneer we de hele mens in ogenschouw nemen.

En het nodigt ons uit om in de spiegel te kijken.
Herken ik deze gedachte, dit gevoel of dit gedrag bij mezelf? Wat gebeurt er met mensen wanneer bepaalde eigenschappen worden beloond, andere verkeerd worden begrepen en de omgeving steeds minder ruimte laat voor menselijke variatie?

Het doel is niet om elkaar te diagnosticeren, maar ook niet om de verschillen tussen ons te ontkennen. Het gaat erom voorbij het label te kijken, zonder uit het oog te verliezen wat het label ons kan leren.
Want een diagnose begrijpen is één ding. Dat is al geen eenvoudige opsomming van kenmerken uit zoiets als het boek de DSM

De mens begrijpen is iets anders.
En om de mens te begrijpen, moeten we ook kijken naar de wereld waarin die mens probeert te leven.